El Niño — når Stillehavet varmer og norske værmønstre forandres

Hva er El Niño og hvorfor skal vi bry oss?

El Niño er eit atmosfærisk og oceanografisk fenomen som oppstår når havtemperaturane i det sentrale og østlege Stillehavet blir unormalt varme. Fenomenet oppstår omlag kvar 3–7 år og kan ha globale konsekvensar for vær, klima, og økonomiske aktivitetar som fiskeri og landbruk. Ordet «El Niño» («gutten» på spansk) refererar til Kristusbarnet, fordi fenomenet opptrer rundt jul.

Mange menneske i Norge og Nordeuropa tenkjer at El Niño bare er relevant for Stillehavs-regionen — og det er eit forsømt. Klimasystemet på jorda er som eit omfattande orkestert musikk-verk der alt heng saman. Når temperaturane endrar seg i Stillehavet, kan det påverka vêr-mønster over heile kloden, inkludert over Norge.

I moderne tid har forskere dokumentert at El Niño påverka norske værmønstre betydeleg. Utanfor Norges kyst kan El Niño påverka havstraumane, som igjen påverka sjøtemperaturane og dermed fiskebestandane som norsk næringsliv er avhengig av.

Korleis oppstår El Niño og kva er normalstatsen?

Under normale forhold blåsar dei såkalla passatvindane (handelsvindane) frå øst mot vest over Stillehavet. Desse vinda pressar det varmaste overflate-vatnet vestover mot Asia og Australia, medan kjølare djupvann blir presset opp langs Sør-Amerika-kysten gjennom ein prosess kalla upwelling. Dette systemet har vore stabil i tusenars år og skapar ein naturleg temperatur-gradient.

Når El Niño oppstår, svekkjast passatvindane dramatisk — nokre gonger til og med reverserar dei. Utan desse vinda migrerar det varme vatnet ikkje vestover som normalt, men ligg i staden og varmar opp det sentrale Stillehavet. Resultatet er at store områdar av Stillehavet blir 1–3°C varmere enn normalt, og dette varme vatnet virka på straumar og atmosfæren.

Når det varme vatnet er tilstades, endrar det klimatiske mønster globalt. Regn-bånd skiftast, tørke oppstår i nokre område medan andre får meir nedbør. Ein El Niño-episode varer typisk 6–18 månader, men effektane kan merke seg i år etter at fenomenet har endt.

Korleis påverka El Niño Noreg spesielt?

For Norge er effektane av El Niño både direkte og indirekte. Direkte ser vi det gjennom påverknad på Atlantiske straumane og Golfstrauamen, som er kritisk for Noreg sitt milde klima. Ein sterk El Niño kan redusere styrken på Golfstrauamen og dermed senke temperaturen langs norske kystar — paradoksalt nok, sidan El Niño er «varme» fenomenet.

Indirekte påverka El Niño Noreg gjennom globale værmønstre. Desse endringane kan føra til tørke eller overflod av nedbør i fjarne område, som igjen påverka jordbruks-produksjon, mat-prisar og verdeglobale vasservarer. For ein fiskeri-nasjon som Noreg er påverknad på fiskebestandar kanskje den viktigaste konsekvensen.

Historisk data viser at under sterke El Niño-episodar har norske fiskeri-ressursar vore påverka. Bytteslang som makrell og sei har sine mønstre påverka av havtemperaturen, og El Niño-året ser ofte mindre fangstmengd eller endring i kvar fiskane oppheldt seg. Dette påverka fiskarsamfunnet og økonomien.

For vanlige norske folk kan El Niño bety mindre stabil vêr, endring i nedbør-mønstre, eller endring i når sjøen er tilgjengeleg for aktivitetar som båtliv og badesesongen.

Framtidsprognosar og korleis klimaendring kompliserer bildet

Meteorologiar og klimaforskarar er opptatt av korleis El Niño vil oppføra seg når det globale klimaet blir varmere på grunn av menneskelege utslipp. Nokre modellar predikerar at El Niño-episodar kan bli oftare og sterkare i framtida, medan andre tyder på mindre endringar. Usikkerheita er stor, men ein ting er klart: det globale klimasystemet er i endring.

For Noreg betyr det at vi må fokusera meir på å forstå og monitorera El Niño og andre globale klima-fenomener. Meteorologisk Institutt og andre norske forskings-institusjonar arbeida kontinuerleg med å forbetre prognosar og forstaa korleis globale fenomener påverka lokal klima og næringsliv.

Det er viktig for fiskarsamfunn, jordbrukarar, kraftprodusenter og alle som er avhengig av stabil vær og ressursar å vera uppdatert på El Niño-status. Moderne climat-modeller og tidlege varselssystem kan hjelpa næringsliv og samfunnet å planlegga betre og tilpassa seg endringar.

Kort sagt: El Niño er ikkje berre eksotisk fenomen på andre sida av verden — det er eit globalt system som påverka Norge på måtar vi er berre framleis lærande å forstaa fullt ut.

Tall og trender

El Niño og andre klimasysytem-variasjoner dokumenteras kontinuerleg av globale overvakingsnett.

Ein norsk klimaforskar forklarer sidan på El Niño

Vi spurte ein senior-forskar ved Meteorologisk Institutt korleis hans arbeid fokuserar på El Niño og norske værmønstre.

"El Niño er ein av dei viktigaste fenomena for å forstaa og predikera global og lokal klima. For Noreg er det kritisk at vi forstaar korleis denne fjerne havstraumar påverka vårt eige klima og fiskeri-ressursar. Det arbeidet er meir viktig enn nokon gong før."