Gatekunstnarar: frå skitnne veggar til scenekunstens nye grense

Når kunsten møter gatene

Forestill deg at du går ein heilt vanleg dag, og plutseleg står det ein mann som virkar som ei statue midt på fortauet. Han bevegar seg ikkje. Han blinkar ikkje. Men når du ser nøyare etter, oppfattar du at han ikkje aumal andpustest – eller gjer han det? Så plutseleg gir han deg eit blikk, og du realiserer at det heile var ei illusjon.

Gatekunst er ein kunstform som lever og døyrer i øyeblikket. Ho har ingen billettseljar, ingen billetter, og ingen garantiar. Og likevel trekkjer ho millionar av menneske ut av sine daglige rutinar kvar dag, rundt heile verden.

Frå tigging til kunst – gatekunstens evolusjon

For hundre år sidan var det som vi i dag ville kalla «gatekunst» ofte berre tigging forkledd som underhaldning. Gateposisjonar («living statues») var ein måte for arme menneske å tjene nokre få øre ved å stå stille. Det var ikkje ansett som «kunst» – det var ein desperate levemåte.

Men då kunstbevegelsane på 1960- og 1970-talet byrja å utfordra klassiske definisjonar av kunst – kan ei bananaplanter på ei vegg vera kunst? Kan eit kvitt lerret vera kunst? – byrja nokre kunstnarar å spørja: Kan gatene sjølve vera kunstgalleri? Gradvis, særleg i store byar som Paris, New York og London, vart gatekunst respektert som ein eigen kunstform, med sine eigne konvensjonar og mestrar.

Frå statuor til magi – ulike former for gateperformanse

Living statues er den klassiske forma – menneske som står heilt stille, ofte målte eller kostymerté som figurar. Men moderne gatekunst er mykje breiare. Det finnes gatemusikantar, fakirarar som gjer det tilsynelatande umogeleg, mimarar som fortel historiar utan ord, og magikerar som gjer småtrikks som får folk til å smila.

I Bergen og Oslo kan du finna kunstnarar som tegnar portrett, og kunstnarar som gjer interaktiv teater. Det er ein kunst som ikkje er bunden til eit museum eller ein konsertssal – ho er gjord for folket, når dei går gjennom sitt liv. Og på mange måtar er det derfor ho er så kraftfull: ho møter menneske der dei er, ikkje der kunsten forventer at dei skal vera.

Tall og trender

Gatekunst kan vera usynleg i statistikk, men økonomisk er ho ein verkeleg storleik.

Kva gjer ein god gateopptred?

Eit sentralt spørsmål for nybegynarar som ønskjer å starta som gatekunstnarar er: Kva gjer at folk faktisk stoppar og ser? Svaret ligg i det same som gjer kva som helst teater eller film interessant – overrasking, timing, og kontrast.

Ein living statue som plutseleg bevegar seg når nokon kjem for nær skapar eit sjokk som gjer folk vil dela erfaringa. Ein gatemusikant som spelar ei kjend melodi men på ein heilt ny måte gjer folk neysgjerrig. Og ein fakir som brekk fysikarens reglar gjer folk spørja «korleis er det mogleg?» Ein gatekunstnar som forstår desse prinsippa kan skapa magiske øyeblikk for hundrevis av menneske kvar dag.

Kunsten som kostar ingenting

I ei tid der kultur ofte er forbunden med billetter, påmelding og planlegging, er gatekunst ei påminning om at kunsten kan oppstå kor som helst, når som helst. Ho er demokratisk, ufiltrert og full av overraskingar.

Neste gang du går på gata og opplever ein gatekunstnar, ta eit øyeblikk til å stå og sjå. For det du ser er ikkje berre underhaldning – det er ein kunstnar som har valt å dela sitt talent med deg, utan at du spurde om det. Det er ein liten gave til dagen din.

"Gata er mitt museum, og kvar person som går forbi er ein besøkjande. Mi oppgåve er å gjera deira dag litt mindre grå."