Den kalde krigen i dag – ein arkeologisk oppdagelse

Når muren fall – og utgravinga byrja

Da Berlinmuren krasja ned i 1989, slutta ikkje historia – ho vart berre arkeologisk. I dei tretti åra som har fulgt har utgravere, historikarar og entusiastar bora seg dypare inn i ruinane av austblokken, og dei har gjort oppsiktsvekkjande funn.

Heile ein infrastruktur av hemmeleg militær bevisstheit ligg begravd under bakken. Bunkers, radiostasjonar, hemmelege fabrikkar. Kvar gong eit område opnast for offentleg inspeksjon, dukkar det opp nye små detaljar som kastar nytt lys over kor paranoid og teknologisk det heile var.

Hemmelege bunkers – frå Sovjet til Tyskland

Ein av dei mest populære arkeologiske destinasjonane i dag er Peenemünde i Tyskland, der Nazi-Tyskland og seinare DDR utvikla rakettar. Men for hobbytilhengarar av den kalde krigen er det tyske bunkeranlegget «Führerbunker» som verkeleg fangar oppmerksomda. Desse var ikkje berre luftvernrom, men heile undergrunns-kommandosentralar designa for å overleve atomkrig.

I Aust-Tyskland har utgravere i dei seinare åra frilagt fleire såkalte «Matarebunkers» – anlegg som var bygde for å sikre kommunistledelsen ein overlevelsesplass viss Vestens bomber kom. Nokre var berre tom steinbygging, anna var fullstendig innreida med møblar, mat og kommunikasjonsapparaturer.

Frå hemmeleg arkiv til offentleg kunnskap

Ein av dei store trendane i dag er digitalisering og publikering av tidlegare klassifiserte dokument. Når austlandet folket opnar sine arkiv, eller når historikarar får tilgang til KGB-samlingar, blir det mogleg å konfrontere gamle mytar med faktiske tal.

For eksempel: Kor mange menneske døydde faktisk på grensa mellom Aust- og Vest-Tyskland? Kor mange spionar var det eigentleg? Kor sofistikert var overvakingsapparatet? Svara har ikkje alltid vore så dramatiske som Cold War-filmane antyder – og det er kanskje like fasinerande på si måte.

Tall og trender

Den kalde krigens arkeologiske fotavtrykk er enormt og framleis berre delvis kartlagt.

Kulturarv og minnekultur – frå tabuar til turisme

Det interessante frå eit kulturhistorisk perspektiv er korleis minnet om den kalde krigen blir forvaltet. I Aust-Tyskland er det blitt etablert fleire museum og minnestader rundt dei hemmelege anlegga. Samstundes er det ein sensitiv operasjon – mange menneske misste familiemedlemmer under systemet.

Speninga mellom bevaring, forsking og respekt for dei som led, er derfor ein av dei viktige debattane i dag blant arkeologar og kulturarbeidarar.

Ein arkeologisk epoke som held fram

Den kalde krigen er ikkje historisk – ho er framleis praksis. Kvar utgravelse, kvar arkivopning, kvar digitalisering tillater oss å oppriva ein gong til og sjå nye vendingar. Det som var klassifisert i går, kan vere frittekst i dag.

For hobbytilhengarar og historieinternesserte er tida derfor gjerne riktig: utgravingane er tilgjengelege, museane opne, og dokumentasjonen blir frigjord raskare enn nokon gong før.

"Vi skrapar berre på overflata av det som ligg der ute. For kvar bunker vi opnar, oppstår ti nye spørsmål."