Norske kvinner som skreiv historia – frå politikk til vitenskap

Frå protestantar til statsminister

Det er lett å ta for gitt at kvinners rettar er sjølvsagde. Vi stemmar, vi jobbar, vi styr bedrifter, vi utforskar verdstromet. Men i Noreg som i heile verda, har dette ikkje alltid vore tilfelle. Det var kvinner – og berre kvinner – som gjorde det mogleg.

Frå dei første kjemparane på 1800-talet som demonstrerte for retten til å ha sitt eige namn, til Gro Harlem Brundtland som vart verdens første kvinnelege statsminister i ein vestleg, industriell nasjon, er det ei lang linje av kvinner som utfordra det ordninga var, og vann.

Kampen om stemmerett – dei første norske feminista

Ordet «feminist» skremmer mange menneske i dag, men Noreg sin første feminist var heilt praktisk. Fredrikke Marie Qvam, som grunnla Noreg Kvindesamfund i 1884, skreiv ikkje blomstrlause manifest – ho samla kvinner og ba dei enkle spørsmål: Kvifor skal vi ikkje kunna stemma? Kvifor skal vi ikkje kunna eiga eigedom? Kvifor skal vi ikkje kunna diktere over vårt eige liv?

Kampen varte i 30 år. I 1908 fekk norske kvinner stemmerett på kommunalt nivå – første i verden. Fem år seinare, i 1913, på nasjonalt nivå. Det var ikkje ein gave. Det var resultatet av tiårs aktivisme, og av kvinner som ikkje let seg fraråda av både menns motstand og som døydde før dei såg resultatet av sine anstrengelsar.

Kvinner innan kunst, vitenskap og idrett

Men norske kvinner bidrog ikkje berre til politikk. Sonja Henie revolusjonerte kunstiskunst på 1920- og 1930-talet – ho var ikkje berre atlet, ho var kunstnar. Ho dansa på isen og var først til å laga noko som likna på moderne kunstiskunst. Seinare vart ho Hollywood-stjerne.

Innan vitenskap har norske kvinner som botanikaren Kristine Bonnevie gjort viktige oppdagingar. Innan litteratur vart forfattarar som Cora Sandel og Sigrid Undset anerkjent både nasjonalt og internasjonalt. Og så var det Gro Harlem Brundtland – som først var lege, deretter helsepolitikar, og så, i 1981, verdens første kvinnelege statsminister i ein demokratisk, industriell nasjon.

Tall og trender

Noreg sin likestilling er ikkje skjedd av seg sjølv – det har teke jobbing.

Framleis arbeid – kampen er ikkje ferdig

Sjølv med alle desse framskritt er det framleis jobbing som skal gjerast. Lønnsforskjellar mellom menn og kvinner eksisterer framleis. Fleire kvinner enn menn tek ut foreldraspermisjon – ikkje fordi dei ønskjer det, men fordi det er økonomisk mindre lønnsamt for parets økonomi at mannen gjer det.

Og innan vitenskapen og høgare utdanning er andelen kvinner i seniorsillingar framleis lågare enn ein skulle håpa. Men der er håp – kvar gong ein ny kvinnelege pionjar breker ny mark, inspirerer ho tusenars av unge jenter til å tru at dei og kan gjera det same.

Ein arv som held fram

Når vi feirar kvinnedagen, eller når vi les om nok ei kvinne som oppnår noko verdifullt, er det verdt å hugsa at det ikkje var sjølvsagt. Det var resultatet av årtis arbeid frå kvinner som hadde både mot og vilje.

Og den same arven held fram i dag – frå jenter som blir ingeniør, frå forskarinnor som gjer gjennombrudd innan medisin, frå kvinner som leidar land og selskap. Noreg sin framtid er ikkje sikra – det må arbeidast for kontinuerleg. Men vi har ein sjølvtillit: vi har gjort det før, og vi kan gjera det igjen.

"Ein ny verden er ikkje født frå håp aleine – ho er født frå at menneske med håp arbeider kvar dag for å gjera ho til røyndom."