Solstormer som endrar jorda — romvær forklart

Sola sparkar ut

Kvar ellevte år gjennomgår sola ein syklus der magnetiske aktivitet aukar og minkar. På denne toppen kan solstormar — eksplosjonar av enerøftlaus energi — sendra enorme magnetiske sky og strålingar mot jorda.

Solstormane dannar seg når magnetfeltet på soloverflata blir så rotete at det ikkje lenger held på dei enorme energimengdene. Resultatet er ein voldsom utbryting som skyt partiklar og magnetiske felt ut i rommet.

Denne romværen påverkar alt frå GPS-signalar til straumnettet. Alvorlege solstormar kan lamme kommunikasjonssatellittar og skada transformatorar i straumnettet.

Jorda sitt magnetiske skjold

Jorda er omgjeve av eit magnetisk felt som oppstår frå bevegelsane av flytande jern i kjerna vår. Dette magnetfeltet vernar oss frå dei farlegaste strålingar frå sola og kosmiske rommet.

Når ein solstorm kjem, møtar denne magnetiske skuda stormens magnetiske felt og ladde partiklar. I dei beste tilfella fører dette til spektakulære nordlys som ein ser heilt ned til Nord-Noreg.

I dei verste tilfella kann magnetisk stormaktivitet skada elektronikk, avbryta kommunikasjon og forårsaka store økonomiske tap.

Nordlysa — naturens eiga lysstunt

Nordlyset oppstår når solstormens ladde partiklar kolliderar med molekylar i øvre atmosfæra vår. Denne kollisjonen gjev av lys — det grøne, røde og blåe lyset som dannar dei spektakulære belegane over nordleg himmel.

Det er ikkje sant at du berre kan sjå nordlys på Island eller nord i Finnmark. Under kraftige solstormar kan auroras sjåast så langt sør som Danmark eller til og med Sør-Tyskland.

Nordlysforekastingar er no basert på målaringar av solaktivitet, så folk i nordleg breddegrader kan planlegga nordlys-turer basert på sannsynlegheit.

Når teknologien møtar solstormane

Satellittar som forsynar GPS, værtenestar og TV-sendinga er sårbare for solstormar. Ein sterk solstorm kan lamme ein satellitt eller korte ut dess elektronikk for alltid.

Luftfartøy som fligar over polane får høg dosering av stråling under solstormar. Flypersonell blir monitora for stråleeksponering på same måten som røntgenteknologar.

Det mest alvorlege scenarioet er eit massivt framfall av straumnettet. Ein solstorm som den berømte Carrington Event frå 1859 — hvis han kom i dag — kunne kosta samfunnet billionar dollar og lamme infrastruktur i månadar.

Tall og trender

Solstormar er sjeldne men skakseimande. Ein sterk solstorm kjem i snitt kvar 100–200 år.

Forberedingar for neste gang

Romvær-forklaringar no er mye betre enn før. Vi har satellittar som målar solaktivitet og kan gje åtvaringar ein til tre dagar før ein solstorm treff jorda.

Kraftselskap og teknologibedrifter jobbar no på å hardare systemet sitt og laga redundansar som kan skjerma mot magnetiske puls frå stormane.

Den neste Store Solstormen kjem — spørsmålet er berre når. Med betre forberedingar kan vi minska skadan og sørgja for at naturfenomenet ikkje lammar modernt samfunn.

"Solstormar er ikkje berre vakkert lys på himmelen — dei er eit kraftfullt påminning om at vi bur under inflytelsen av ein stjerne."