Mandarin versus engelsk – språk som høyrer heilt ulike ut

Når lyd blir kultur

Tenk deg det: ein norsk baby som voksar opp i Sør-Korea ville snakka koreansk perfekt. Ein koreansk baby som voksar opp i Norge ville snakka norsk heilt flytande. Likevel virkar det som at norskari som lærer mandarin aldri heilt får bukt med tonane, og kinesarar som lærer engelsk beheld alltid ei liten aktsent.

Svaret er ikkje at eitt språk er «vanskeleg» enn eit anna. Svaret er at hjernen vår lærer språklyder frå vi er spedbarn, og når vi blir vaksne, blir det vanskeleg å høyre og produsere lyder som ikkje finnes i modersmålet.

Tonale språk – tonemål som betyr noko

Mandarin er eit såkalt tonalt språk. Det betyr at betydninga av eit ord kan endrast heilt avhengig av kor høgt eller lågt du uttalar det. Ordet «ma» kan betyda «mamma» på stigning (første tone), «fiber» på flatt (andre tone), «hest» på fallande-stigning (tredje tone), og «skjelle» på fallande (fjerde tone). For ein norsk som har lært sitt heile liv at tonale variasjoner berre betyr «emosjonar», er dette enkelt uholdeleg å akseptera.

Engelsk derimot – og norsk – er ikkje tonale språk. Vi brukar stemmehøgde til å uttrykke spørsmål versus utsegn, eller for å visa entusiasme. Men betydninga av orda endrar seg ikkje om du uttalar dei høgare eller lågare.

Konsonantar – frå enkle til eksotiske

Norskanen vår har omkring 20 konsonantlydar. Engelsk har liknande antall. Men så er det språk som arabisk, som har heile 28 konsonantar – inkludert såkalte «pharyngale» lydar som dannes langt bak i halsen, og som berre er kjende til arabisktalaande.

Eit anna døme: Khoisan-språka i Afrika brukar klikklydar som er heilt framande for Vesten. For oss høyrest det ut som om personen snakkar med steinar i munnen. Men for talarar av desse språka er det like naturleg som «p» eller «t» – berre ein annan konsonant i systemet deira.

Tall og trender

Verdsamspennande språkmangfald er større enn mange innser – og det forsvinn raskt.

Kvifor vakssne lærer vanskeleg enn barn

Forsking har vist at babiar opp til omkring 6-12 månader gamle kan høyre alle lydsgrensar i alle språk. Men så skjer noko magisk: hjernen byrjar å «kutte vekk» lydane som ikkje finnes i deira eige språk. Ein norsk baby byrjar å ignorera tonale distinksjonar fordi dei ikkje trengst. Ein mandarin-baby byrjar å ignorera tonale nyanserar som berre betyr følingar.

For vakssne som seinare ønskjer å læra eit nytt språk, må denne prosessen reverseras. Det er mogleg, men det krev mykje øving – hundretusendarar av gjentakingar – for å få hjernen til å gjenoppretta ein evne ho ein gong hadde.

Ein verd av lyd

Språk høyrest så ulike ut fordi dei er byggde på heilt ulike lydverkstader. Ikkje fordi det eine er «betre» eller «meir logisk» enn det andre – dei er berre løyst ulikt. Mandarin er ikkje vanskeleg å snakka perfekt for mandarin-talarar enn norsk er for oss.

Så når du høyrer eit språk du ikkje forstår og tenker «kor krummeleg det høyrest ut» – hugsa at ein mandarin-talaar oppfattar ordet «Kjøbenhavn» som noko heilt eksotisk og umogeleg å seia. Vi er alle berre born av vårt eige modersmål.

"Alle barn er fødde fleirspråklege. Det er kultur og eksponering som gjer oss einspråklege."