Frå Sputnik til månelanding — romkappløpets episke historie

Når menneska såg opp

Romkappløpet var ein intellektuell og ideologisk krig mellom Sovjet og USA, kjempa med rakettar og vitskap i stad for vapen. Det starta 4. oktober 1957 da Sovjet sendte Sputnik 1 — den første kunstige satelliten — inn i banen rundt jorda.

I USA vart dette oppfatta som eit slag mot den amerikanske prida. President Eisenhower gjorde romfarten til ein prioritet, og NASA vart oppretta. Amerika ville finna ein måte å slå Sovjet på — og dei fann ho på månen.

Dei neste 18 åra vart fylgt av kaotisk utvikling, milliardar av dollar, dødsfall, prøving og feil — og til slutt, den spektakulære triumfen då Neil Armstrong sette foten på månen 20. juli 1969.

Sputnik — då Sovjet starta romfarten

Sputnik 1 var ikkje ein stor eller komplisert satellitt — det var ein metallkule med fire antennar. Men den vart sendt til ein bane omkring jorda med ein R-7-rakett som Sovjet hadde bygd som interkontinental missil.

Signalet frå Sputnik kan høyrast på radio over heile jorda. Det blekkja og pipet kvar sjuande sekund — ein oppfinnersignal som signaliserte ein ny æra. Menneska hadde for første gong sett noko av menneskesamfunnet sitt ut i rommet.

I USA skapte dette «Sputnik-skokken» — ein panikk om at Sovjet hadde overtatt i teknologisk utvikling. Kongressen bevilga massive ressursar til utdanning og romfarten.

Menneska som fare inn i rommet

Yuri Gagarin vart den første menneska i rommet 12. april 1961 med Vostok 1. Han orbita jorda ein gong på 108 minutt — og kom heil og uskadd tilbake. Det var ei milepæl for menneskesamfunnet.

Alan Shepard vart den første amerikanske menneska i rommet 5. mai 1961, men hans tur var kortare — ein suborbital flug av 15 minutt. Amerikanarane trengde å vinne — og dei skulle gjera det ved å gå til månen.

John Glenn vart i 1962 den første amerikanaren til å orbita jorda, og han vart ein hjelt. Amerikanikarane hadde fått tilbake sin tru — og dei ville gå lengre enn Sovjet ever hadde drøymd.

Apollo — den ultimate romfarten

Apollo-programmet vart Kennedy sin svar på Sputnik-sjokken. «Me skal lande ein menneske på månen og bringa han tilbake til jorda innan denne tiårehalet», sa han til Kongressen.

Apollo 8 (1968) orbita månen med tre menneske ombord — ein historisk moment der menneska først såg månen upp-i-augo og såg jorda dei kom frå. Apollo 11 (1969) var det siste steget — Neil Armstrong og Buzz Aldrin på måneoverflaten.

Det var ikkje berre ein teknologisk triumph — det var eit menneskeleg drama fullt av risiko, modig, og vilje til å gjera det som var umogleg.

Tall og trender

Romkappløpet var ein av dei kostbyraste teknologiske satsingar i historia.

Arven til romkappløpet i dag

Romkappløpet endt offisielt i 1975 med Apollo-Soyuz Test Project, der amerikaniske og sovjetiske astronautar møttest i rommet — eit symbol på at kappløpet var over.

Men teknologien som vart utvikla for måne-reisa — datamaskinar, materialar, kontrollsystem — vart brukt overalt i samfunnet. Microchips, Velcro, nonstick-stekepanner — mange oppfinnelsar kom frå Apollo.

I dag er romfarten igjen ei kappløp, men med private selskap som SpaceX i stad for nasjonalstatar. Og visjonan er igjen månen — og Mars. Romkappløpet sin arv ligg i ideen om at menneska kan oppfinna det umogleg om vi vil hard nok.

"Romkappløpet var ikkje berre om å vinna over Sovjet — det var om å visa at menneska kan reise til månen om me drøymer stort og arbeidar likt ein."