Jordlignende exoplaneter versus iskolde gassjøtter

Jakten på verdens søsterplanet

Da Kepler-romteleskopet skaut opp i 2009, viste vi om omkring 350 eksoplanetar. I dag har talet passert 5500. Det som slumlår ein mest er mangfaldet: nokre er hete gassklumpar tett på si stjerne, andre er frosne steinfelt på utkantan av sitt system. Og så er det nokre få som sit rett i «Guldilock-sonen» – varmt nok for vatn, ikkje så varmt at atmosfæren ryker av gårde.

For privatpersonar som spekulerer på om vi er aleine i univers stiller det seg naturlegvis spørsmålet: kva av desse verdane er faktisk interessante? Kva skil ein potensiell livsverd frå berre ein annan steinkoloss?

Jordlignande planetar – diamantar i det kosmiske grusslaget

Ein jordlignande planet er kort og godt ein steinplanet med storleik som minst er samanliknbar med vår eigen jordklode. Kepler-452b er eit klassisk døme: han er omkring 30 prosent større enn Jorden, sirklar rundt ein solliknande stjerne, og befinn seg i habitabilitetssonen der vatn kan vere flytande.

Dei jordlignande planetane er aktuelle fordi dei kan ha kontinentar, hav og kanskje til og med livsforhold. Problemet er at dei er små og derfor svake reflektorar av lys, noko som gjer dei vanskelige å studere frå Jorden.

Superjordane og neptunusplanetar – dei eksotiske søsterbror

På den andre sida av spekteret finn vi superjordane (super-Earths) og neptunusplanetar, som er mellomting mellom steinplanetar og gassjøtter. Ein neptunusplanet kan vere to til ti gonger så massiv som Jorden, men ho består framleis av stein med eit tykt atmosfærelag. TRAPPIST-1e er eit kjent døme – ho sirklar rundt ein raud dvergjstjerne og kan potensielt huse vatn.

Gassjøttane – som Jupiter og Saturn – er derimot rent tatt ut av biletet når det gjeld konvensjonell livsforskjing. Dei har ingen solid overflate, og temperaturen i deira atmosfærar ville øydeleggje kva som helst organisk molekyl.

Tall og trender

Dei jordlignande eksoplanetar som befinn seg i habitabilitetssonen utgjer framleis berre ein håndfull.

Korleis granskar vi desse fjerne verdane?

Ironisk nok kan ikkje teleskopa våre enkelt sjå eksoplanetar direkte – dei er for små og tette innpå si stjerne. I staden brukar astronomane seg av indirekte metodar, særleg «transitmetoden»: dei observerer kor mykje lys som blir blokkert når ein planet sirklar forbi si stjerne.

Det nye James Webb-romteleskopet opnar for heilt nye moglegheiter. Det kan analysere atmosfæren på nokre eksoplanetar ved å studere kva slags lys som sil gjennom ho, noko som gjer det mogleg å lete etter «biosignaturer» – kjemiske teikn som kunne indikere liv.

Ein ny himmel opnar seg

For den gjennomsnittlege rominteressert er bodskapen klar: vi er på veg til å finne planestar som liknar Jorden. Kanskje ikkje i dag eller i morgen, men innan dei neste tiåra. Og kven veit – kanskje er ein av dei ikkje heilt tom.

Så når du starer ut i nattehimmelen, er det verdt å hugse at kvar einskild stjerne rundt deg sannsynlegvis omgis av sitt eige planetarisk system. Univers er fyllt av verdar – mange fleire enn vi nokon gong drøymde om.

"Vi er ikkje lenger aleine med spørsmålet om liv i univers. No veit vi at det finnes tusentals av kandidatar der ute."