Mikroskop for barn og familie: slik vel du rett modell

Mikroverdenen opnar seg for born

Ein dråpe vatn frå ein dam kan innehalde bakteriar, encella dyr og plantedelar som elles er usynlege for auget. Eit ordentleg mikroskop kan gi born eit heilt nytt blikk på naturen, men kva som er verdt pengane avheng av kva dei skal sjå og kor mykje vaksenhjelp som følgjer med.

Forstørrelsen i eit vanleg lysmikroskop er objektivet sin forstørrelse multiplisert med okularet sin: eit 40x-objektiv kombinert med eit 10x-okular gir 400x total forstørrelse. Diffraksjonsgrensa set ei praktisk øvre grense for lysmikroskop på om lag 1000–1500 gonger, uansett kor mykje ein skrur opp forstørrelsen (snl.no).

Optiske mikroskop for born

Eit optisk mikroskop utan skjerm er framleis det rimelegaste alternativet, og for born frå seks år finst det modellar spesielt bygde for skule- og fritidsbruk. Bresser Junior sitt mikroskop på 40x til 640x forstørrelse har tre objektiv (4x, 10x og 40x) og eit zoom-okular, og kjem med transportkoffert, ferdige preparat og tilbehør for eigne prøver (bresser.de).

Ved 100x forstørrelse kjem cellene i eit tynt lag av raudlauk-hinne klart til syne, ei klassisk øving i naturfagundervisninga (naturfag.no). Same forstørrelsesområde er nok til å studere dammvatn med encella dyr og plantedelar, men ikkje bakteriar eller virus.

Digitale mikroskop med skjerm

Digitale mikroskop har eit kamera i staden for — eller i tillegg til — okularet, slik at bornet ser biletet på ein skjerm og kan ta bilete og video direkte. Bresser sitt digitale handmikroskop for born frå åtte år gir opptil 34x optisk og 97x digital forstørrelse, opp mot 1240x når biletet visast på ein 32-tommars skjerm (bresser.de).

Celestron sitt Kids Basic Microscope Kit er eit meir tradisjonelt biologisk mikroskop med metallramme og justerbar belysning, med forstørrelse frå 100x til 1200x (celestron.com). Ein fordel med digitale modellar er at fleire born kan sjå det same biletet samstundes, i staden for å dele på eitt okular.

Kva forstørrelse trengst for å sjå kva

Med 40x til 400x forstørrelse — det vanlege området for barnemikroskop — kan ein sjå plantecellar som lauk-hinne, pollenkorn og dei fleste encella organismane i dammvatn. Bakteriar er mindre og krev om lag 1000 gonger forstørrelse med oljeimmersjon for å bli synlege med eit lysmikroskop (UiO Institutt for biovitskap). Virus er langt mindre enn oppløysingsgrensa til eit lysmikroskop og krev elektronmikroskop for å kunne studerast, sjå mikroskop for bakteriar og virus.

Trygt for born å bruke

Forskerfabrikken, som driv naturfagkurs for born, sel eigne mikroskop meint for born frå fem år og opp, med forstørrelse opptil 40x (forskerfabrikken.no). Ved preparering av eigne prøver bør ein vaksen handtere skalpell, barberblad og glasskår — dei fleste ferdige preparatsett brukar i staden butta plastreiskap og ferdigkutta dekkglas som er trygge for born å handtere sjølve.

Slik vel du modell

Til born som skal sjå plantecellar, pollenkorn og liv i dammvatn, er eit optisk mikroskop med 40x til 640x forstørrelse og eit sett med preparatglas og dekkglas nok til å komme i gang. Skal fleire born sjå det same samstundes, eller skal biletet lagrast, er eit digitalt mikroskop med skjerm eit betre val — då treng ein ikkje bry seg om okularet.

Uansett modell er det verdt å byrje med låge forstørrelsar som 40x eller 100x for å venne bornet til å finne fokus, før ein går vidare til høgare forstørrelsar. Gode fyrste objekt er lauk-hinne, pollenkorn og vassprøver frå ein dam eller bekk.