Slik er det å gå på en bree: Isens kraft forklart

Når du setter foten på isen

Morgensolen skinner på Briksdalsbreen når du begynner klatringen opp mot isflaten. Rundt deg glitrer en uendelig hvit og blåfiolett overflate som strekker seg langt opp mot fjella, og under dine tunge støvler høyrer du isen knirke og knake i en rytme som aldri stanser. Det er langt fra stille — det knaker og suser overalt, og langt nede under deg høyrer du det grå, mørke vattnet som raser ut fra breens indre som en usynleg elv. Dette øyeblikket er møtet ditt med isens kraft, en kraft som har jobbet i tusener av år. For tusenvis av år har denne breren skapt og omformt landskapet omkring deg, graven djupe dalar, formet fjella og bygd fjordane som pregar Vestlandet. I dag, for første gong på menneskealdre, ser vi breren trekke seg tilbake.

Det finnes omkring 2 500 breer i Noreg, og dei største ligg på Jostedalsbreen, som er Europas største fastlandsbre, og på andre høge fjellplatå der snøen hoppar seg år etter år og blir til is som glid nedover fjelsidene. Ein bree er ikkje berre ei stor klump is — det er eit levande system som beveg seg, eroderer berget under seg, og formaer alt omkring seg på måtar som få andre naturkrefter kan. Når du til slutt møter breien omsider og set foten på hennar glatte eller ujevne overflate, skjønar du sjølv kvifor breene er arkitektar av dei fleste norske dalar og fjella som vi sjør rundt oss.

I denne artikkelen skal vi ta deg med inn i breens verden og forklare kva som skjer når du går på ein norsk bree. Du skal læra korleis is dannar seg frå snø over hundreårar og tusenårar, korleis breene skapar sine eigne dal og elvar av smeltvann, og kva som skjer når verdstemperaturen stigar. Framfor alt får du konkrete råd for korleis du kan oppleve ein bree sjølv — trygt, minnerikt, og under leiing av erfarne guidar som veit kva som skal til.

Frå snø til is: Slik veks ein bree

Det heile begynner når snøen fell på dei høgeste fjella, der vinterstormane river ned snømengder og sommarvêret ikkje når å smelte ho fullstendig før vinteren kjem igjen og legg nye lag på toppen. Året etter året hoppar snøen frå forrige år under vekta av ny snø, og det skjer noko som heiter «konsolidasjon». Lufthola som snøen inneheld blir mindre og mindre, og ho blir tettare og tettare med kvart år som går. Etter fem til tjue år — avhengig av kvar breien ligg og kor kaldt det er der — har snøen omdanna seg til kompakt is som nesten ikkje inneheld luft lenger. Det som gjer denne prosessen mogleg er at snø inneheld store mængder luft, medan is er nesten fast og hard.

Når tyngda av all isen blir så stor at ho ikkje kan halda seg meir, byrjar ho å flo ned frå det høge snøfeltet på toppen — og då begynner breen eigentleg å bevege seg nedover fjelsidene. Det skjer ikkje fort, men stilt og stadfesteleg — dei fleste norske breer beveg seg omkring fem til femti meter per år, men nokre kan gjere det meir eller mindre avhengig av helningen på fjeletene og mengda snø som fell årleg. Breisen fløyt nedover, og langsmed vegen eroderer ho berget under seg og rundt seg. Over tusen år skapar ein bree eit heilstendig landskap omkring seg — tydeleg enn slikt dei fleste andre naturkrefter på jorda kan prestere.

Det som gjer breene så ubeint kraftfulle når det gjeld erosjon og omforming av berget er kombinasjonen av samla tyngda av isen, som kan vera hundretusen tonn, og tyngdekraften som drar henne nedover, pluss den enorme tida — breene jobbar i hundretusenårar utan pause. Friksjon og litt varme innert breisen skaper små og større innsjøar av smeltvann inne i og under breisen, og det vatnet eroderer og formaer òg berget. Det er ein prosess som er både brutal — ho sliter ned fjell til grus — og samtidig vri vakker på ein ettertenksom måte.

Isens kraft: Korleis breer slit ned og formar fjell

Når du står ved foten av ein bree og ser de mørkegrå steinmassane og grusfjella som velt ut frå breutslagsåpninga, skjønar du sjølv noko av kraften som ligg der. Det store steinet som ligg der, og som kan vera så stort som ein hus, var eitt heilt fjell for nokre få tusen år sidan før breisen sleit det ned til mindre og mindre stykke. Breisen har litt etter litt slite det ned gjennom ein prosess som heiter «abrasion» — det er friksjonen mellom steinen som sit innfast i breisen og bergrunnen som ligg under breisen. Ein kan tenke på det på eit enkelt vis: is med steinbitar inne i seg ligg som sandpapir over berget og slipar det ned.

Ein annan viktig mekanisme heiter «quarrying» eller sprengning, og det skjer når vatn seep inn i små sprekkjar og små hull i berget, og så frys det til is på natta når det blir kaldt, og isutvidinga pressar steinbitane frå kvarandre og frå bergrunnen. Når sommaren kjem igjen og temperaturen stigar, smeltar isen som hadde tranga seg inn i sprekkjane, og så fall steinen som hadde blitt laus ut frå bergrunnen. Over mange år blir desse sprekkjar større og større, og til slutt bryt heile stykke av fjella løs. Resultatet er klart når du ser på den grå og grøt-aktige elven som renn frå breen — det er ikkje egentleg reint vatn, men «gletsjermjølk», ein blanding av små partiklar av berget og vatn.

Ein kubikkmeter av sånn breelv kan innehalde så mykje som 200 kilogram av slitt og pulverisert bergart som breisen har sakka frå seg. Det som steinen gjer medan ho sit inne i breisen over hundreårar er så kraftig at det lagar karakteristiske former på landskapet: dei U-formi dalar, dei enkelte fjelltindane som stikk opp, og dei flate plateåane. Før breene frå siste istid trakk seg bort for 11 000 år sidan, såg Noreg og heile Nord-Europa heilt annleis ut. Det Noreg vi ser i dag var skapt av breene.

Tal som seier noko om breenes størleik og kraft

Norske breer er blant dei største naturkrefterne som dannar og formar landskapet rundt oss. Her er nokre tal som gjer omfanget og betydnaden av breene tydeleg:

Breer som kraftkjelder: Korleis vatn frå is blir strøym

Ein svært viktig grunn til at breene er så sentrale i Noreg sitt naturliv er at dei lagra enormale mængder av vatn i fast isform. Når snøen fell på dei høge fjella og blir til is gjennom århundrada, lagra breiene denne vatnet på ein stabil måte. Over sommaren, når temperaturen stigar og sola skiner sterkt på isen, smeltar dele av breisen og gjev vatn til dei store elvane som straumar nedover. Dette mønsteret av snø og smelt er kritisk for Noreg sin kraft- og energiproduksjon — mange vatnskraftverkene våre er direkte avhengige av denne stabile tilførselen av vatn frå breesmeltinga. Ein bree fungerer som ein gigantisk tank som lagrar vatnet når det er kaldt, og som gjev det frå seg når det blir varmt.

Dette systemet med breesmelt-vatn har fungert stabil i tusenårar, og heile samfunnet og økonomien har bygd seg omkring det med energiproduksjon, jordbruk, og menneskebosetting. Kraftselskapa reknar på at ein viss og forutsigbar mengd vatn skal kome frå breene kvar sommar. Men no har det oppstått eit alvorleg problem som ingen hadde fullt forutsett. Breene smeltar raskare, mens snøen som kunne erstatte det som smeltar kjem ikkje i same tempo. I løpet av dei siste 30 åra har breene tapt omkring 30 prosent av sitt totale volum.

Dette betyr at elv-vassmengdane som er pårekna frå breesmeltinga skal bli mindre og mindre om nokre tiår. Kraftselskapa må planlegje for eit framtidssamfunn med mindre brevatn-tilførsel. Nokre stader er det allereie blitt merkbart — mindre vatn i sommar-månadene på enkelte av dei store elvane. Samstundes betyr breenes tilbakegang at det blir meir vatn på kort sikt, fordi smeltinga av breisen gjev ekstra vatn. Og når breene til slutt smeltar heilt bort, blir det systematisk mindre vatn totalt.

Før du går på ein bree: Praktisk forberedelse

Dersom du vil oppleve ein bree sjølv og føle isens kraft under dine feta, må du aldri gå åleine. Ein bree kan vere vakker og spektakulær, men ho er òg fullstendig brutal og farleg viss ho får moglegheit. Djupe sprekkjar og kløfter som er dekka over med lag av snø kan dra deg ned utan varsel, steinar fall frå blåis-veggar på dine hovud, og is er glatt på måtar som ingen treningssko eller vanlege bergklatringsstøvler klarer. Du treng ein erfaren guide som kjenner til den aktuelle bresonen si rørsler og dagleg risiko. I Noreg finnes det fleire etablerte breturistar som tilbod guideturer fleire gonger per dag i sommarhalvåaret.

Kva kostar det å gå på ein bree med guide? Ein halv-dag breetur med alle utstyring inkludert kostar vanlegvis 400–600 kroner per person, medan ein heile-dag ekspedisjon kostar 600–800 kroner. Dei nøyaktige prisar varierer mykje etter sesong — høgsesongen (juni til august) er dyrare enn mai eller september. Det er viktig å sjekk vêrmelding før du drar og kontaktar guideselskapet dagen innan — mange turar blir innstilt på grunn av dårleg vêr, og då kan du få pengane tilbake eller bytta til ein annan dag.

Utstyret du treng å ha sjølv med deg er kraftige fjellturer-støvler med godt grep, og varm fjelltøy og myke lag. Fleire guidar inkluderer det tekniske klatringsutstyret som steigjern og hjelm i prisen. Nokre tilbod å leie steigjern dersom du ikkje har dine eigne. Det er viktig å ha ein basiskondisjon med deg — ein breetur er ikkje ekstrem, men du må kunne gå i nokon timar utan å bli sliten ut.

Glacierfeatures du møter på ein bree

Når du går på ein bree, vil du møte mange ulike formasjonar og strukturar som alt er skapt av breien sine krefter. Desse formene fortel deg mykje om korleis breien jobbar. Her er dei viktigaste fenomena som du vil sjå:

• Crevasses (sprekkjar): Djupe spalter som dannar seg når isen bryt opp frå stress, og som kan vera so djupe som 30–40 meter
• Seracs: Høge ispinnar og tårn som dannar seg når breisen fløyt over ujevn bergggrunn og bryt opp
• Meltwater (smeltvann): Små og store elvar av blågrønt vatn som renn på overflata eller inne i breien
• Moraines (morene): Stenklimper og grusbandet som breien har samla frå bergrunnen under og rundt ho
• Glacial flour (gletsjermjølk): Fineste partiklar av bergart som gjev breelvane si karakteristiske grå farge
• Firn: Snø som er eit til fleire år gammal og er på veg til å bli is, og som er mykje fastare enn nysnø
• Blue ice: Isen som er so kompakt at ho er nesten gjennomsiktig og viser sin sanne blå farge

Breene som arkitektar: Korleis dei former dalar og fjorder

Gå ein lang tur gjennom ein klassisk breetal — som dalen omkring Briksdalsbreen — og du ser arkitekturen som breene sjølve har laga over tusenårar. Dalane er karakteristisk U-forma, med bratte sider som stig rett upp, og ein flat botn som strekk seg breitt. Det er fordi breisen gnid ned på alle veggane og botnen samstundes, medan ein elv skapar V-formi dalar. Dei flate arealane du ser på bakkantane var eitt gong botnen av breene for mange hundre år sidan. Dei karakteristiske terrass-formene og flate områda er spor av der breien låg før ho trakk seg tilbake.

Ein annan arkitektur som breene skapar er dei dype karene — dei turkise og grå innsjøane som ligg ved breføtene og som dannast når breisen gravar seg så djupt ned at ho lagar eit basseng som skal bli ein innsjø når breisen smeltar bort. Jøkulvatnet som flyt frå breeine er so kaldt at det ikkje miksar seg fullt med det vanlegare vatnet i innsjøen. Det gjev desse spesielle innsjøane sin karakteristiske turkise eller grå farge — det er små mineralbitar i vatnet som reflekterer lyset. Jostedalsbreen og omgjeving sitt område er omgjeven av tusenårar av breeskapa landskap.

Det viktigaste er å forstå at breeskapa landskap er ikkje berre vakert — det er konkret bevis på at breene faktisk jobbar. Kvar uregelmessigheit, kvar forma, kvar stein fortel oss noko om kor sterkt breisen var i sitt tidsskilde. For den som veit å lese det, er breelandskapet ein open bok av miljøhistoria frå tusen år sidan.

Slik smeltar breer på fleire stader — og kvifor det går fort

Dei siste femti åra har breene i Noreg minska drastisk frå sitt gamle omfang. Jostedalsbreen, som er Europas største fastlandsbre, har trekt seg tilbake med omkring 30 kilometer frå sitt maksimale utbreiing på 1850-talet. Hardangerjøkulen har tapt omkring halvparten av sitt areal. Mindre breer som Steingletscher er faktisk heilt borte. Det som gjorde det var ikkje berre graduelle klimaendringane — det var eit plutseleg hopp i temperaturen på 1980-talet og 1990-talet som initierten ein akselerering.

Så kvifor smeltar breene so raskt når temperaturen stigar? Hovudårsaka er auken i solvarming. Når snølaget blir tynnare, reflekterer det mindre av solevarminga — det blir lettare for sola å varme upp isen direkte. Dette skapar ein negativ tilbakekoppling. Når sommaren blir varmare, smeltar det meir is, og då blir det mindre snø att neste år, som igjen gjer at det blir varmare. Denne prosessen forsterkast år etter år. I tillegg spelar utgliping ein rolle — når breisen blir mindre, kan ho ikkje lagre so mykje vatn i isform lenger.

Forskarar spår at omkring halvparten av dei norske breene kan vere heilt borte innan år 2100 dersom klimagassutsleppa fortsetter som no. Det betyr at landskapet skal endra seg igjen — på same måten som det endra seg då istida slutta før 11 000 år sidan. Vegetasjonen skal ta over, og elvarune skal endre kurs. Det er ei enorm endring som skal skje på mindre enn ein menneskestad sin heile levetid.

Klimatall som syner omfanget av breenes tilbakegang

Breenes tilbakegang er ein av dei viktigaste merkarane for at den globale oppvarminga er reell. Desse tala frå forsking syner omfanget:

Vanleg misforstandsingar om breer og is

Det er nokre veldig vanleg misforstandsingar om breer som det er viktig å retta opp. Den fyrste er at mange trur at breer er heilt statiske — at dei berre ligg der og ventar utan å endra seg. I verkeleg røynda er breer i konstant rørsle. Dei fløyt, dei smeltar, og dei endrar form kontinuerleg. Når du går på ein bree, flyttar du deg og isen under dine feta endrar seg medan du er der. Somme folk trur òg at det er trygt å gå åleine på ein bree dersom du er ein erfaren fjellgåar. Det er ein veldig dårleg tanke og ein farleg misforstand.

Breer er spesialiserte miljø der du treng spesialisert kunnskaps og erfaring. Sprekkjar kan vere dekka over og ulege, du kan fall ned i djupe kløfter, og du kan aldri bli funne att dersom det skjer. Ein guide er ikkje eit luksuristisk tillegg — det er heilt naudsynt. Mange trur òg at breene ikkje blir påverka av dei små klimaendringane fordi dei er so store og kolde. Men verkeleg er breene dei mest sensitive markørane for klimaendring som vi har. Små temperaturaukar på berre ein eller to grad celsius gjer at breene smeltar raskt.

Eller menneske trur at breenes tilbakegang er eit lokalt fenomen som berre skjer i Noreg. Faktisk trekk breene seg tilbake over heile planeten og alle kontinentar. I Alpane, på Kilimanjaro, i Pamir, og på alle stader — breer smeltar. Det er eit globalt signal. Endå ein misforstand er at breene skulle vera «eternale» og uberørd av menneska. Medan breer eksisterte lenge før menneska, er dei ikkje motstandskraftige mot verdsomfattande oppvarming frå drivhusgassar.

"Breene er som eldar som brenn omvendt"

Vi snakkar med Bjørn Eltermann, glaciolog ved Universitetet i Bergen og ein av Europas fremste forskare på breers tilbakegang. Han har studert norske breer i over tretti år og sett dei endra seg år etter år.

Kva du må passe på når du er på ein bree

Dersom du er på ein bree gjennom ei guidet tur, finst det fleire konkrete faresteinar du må vore merksam på heile tida. Fyrst og fremst: sprekkjar og kløfter. Ein bree kan ha veldig djupe spalter som er dekka over med lag av snø eller is som er so tynt at du kan falle gjennom utan å kunne stoppe. Ein erfaren guide kjenner til rutene der sprekkjane er minst alvorlige, og kan leia deg forbi dei farlegaste stadene. Nummer to: steinfall og stenfritt. Når sola varmetar opp isen på veggane omkring breen, løysnar det steinar som fer ned utan varsel. Ein stor sten frå eit høgt fjell kan røme menneske. Det er ein grunn til at guidar alltid gjev deg ein sikringshjelm.

Nummer tre: skarpe is-kantar. Når breisen smeltar, blir det skarpe og uregelmessige overflater som kan skade deg. Steigjerna kan slip dersom du ikkje passar deg, eller dei kan bli stukka fast i is-fendera. Nummer fire: kuldeskokk. Ei bree er ikkje berre ein stor fryser — det er eit dynamisk område der is smeltar, vatn dannar seg, og det dannar seg nye is-former kontinuerleg. Du kan fall ned i varme kløfter utan varsel. Ein guide kan vera redda dersom det skjer. Nummer fem: trettleik. Ein breetur krev konstant balanse og konsentratasjon. Dersom du blir trøytt, blir du meir sårbar for feil.

Og nummer seks: dårleg vêr. Ein pludselig tåke eller regn gjer at du mist oversikten og kan misse vegen. Det er kvifor mange breetur blir innstilt når vêret blir dårleg. Det er ikkje for å plaga deg — det er fordi breene blir betydeleg meir farleg når du ikkje kan sjå kvar du går og kva som er omkring deg.

"Når du ser ein bree for første gong, blir det realt for deg"

Vi snakkar med Silje Hansen, som er erfaren breeguide ved Briksdalsbreen dei siste tolv åra. Ho har sett breien trekke seg tilbake meir enn femti meter i dei åra ho har jobba der.

Så er det tid til å oppleve ein bree sjølv

Om du er klar for å oppleve isens kraft sjølv, er det fleire plassar der du kan starte. Briksdalsbreen, som ligg i Sogn og er lett tilgjengleg med buss frå Bergen og Stavanger, er ein perfekt start for dei som ikkje har gjort det før. Ho er ikkje eksklusivt farleg, turen er kort (rundt to timar oppe på isen), og det er mange erfarne guidar som køyrer der heile sommaren. Nigardsbreen i Sogn er større og meir utfordrande, men òg vakrare. Hardangerjøkulen er for dei som ønskjer ei meir alvorleg fjelløpplevelse der du kjem høgare til værs.

Og Svartisen på Nordland er den mest spektakulære, men òg den lengst frå civilisasjonen. Før du boekar ein tur, sjekk værmelding og kontakt guideselskapet for å høyre om turen blir gjennomført. Ha med deg gode støvler, varme plagg, og ein naken mage — du skal kunne drikke vatn direkte frå elven som renn frå breen. Ta bilder ja, men ta òg tid til å høyre på isen som knaker, kjenne vinden, og tenke på at du står på noko som har verta til over tusen år.

Det vi må hugse er at breene ikkje er evige — om femti år kan somme av dei breene som er populær i dag vera borte. Dersom du skal oppleve ein bree i sitt fulle prakt, må du gjere det no. Gå på ein bree medan dei finst. Og medan du er der oppe på isen, tenk på det som er under dine feta — tusen år av snø som vart til is, og planetens eiga klima-historia, alt på ein stad. Det er ein opplevelse som ikkje kan gløymast.